Jeszcze niedawno do grobu prowadziła ciotka. Szła pierwsza, w płaszczu za ciężkim na tę pogodę, i skręcała przy trzeciej lipie albo przy aniele z odłamanym skrzydłem. Nikt nie pamiętał numeru kwatery, bo był niepotrzebny. Mapą była ona.
Dziś mapę nosi się w kieszeni. Dzień przed Wszystkimi Świętymi dobreprogramy.pl opublikowały poradnik o tym, jak znaleźć grób w telefonie. Wynika z niego, że Grobonet obejmuje ponad tysiąc cmentarzy w Polsce i ma ponad 7 milionów rekordów. W eCmentarzach są dane przeszło 3,5 miliona pochowanych z prawie 20 tysięcy cmentarzy. Wpisujesz imię, nazwisko i miejscowość, a dostajesz sektor, rząd i numer. W Bydgoszczy po znalezieniu grobu można kliknąć „nawiguj do grobu” i telefon poprowadzi cię alejkami. Zakręt przy aniele z odłamanym skrzydłem stał się instrukcją głosową.
Łatwo się z tego śmiać i równie łatwo załamywać ręce. Wnuki nie pamiętają drogi, więc pamięć oddajemy serwerom. Tyle że ten lament ma słabe nogi. Ciotki nie żyją wiecznie, a cmentarze rosną. Ludzie wyjeżdżają do Wrocławia, Dublina i Eindhoven. Ktoś, kto pierwszy raz od dwudziestu lat przyjeżdża do miasteczka dziadków, nie ma kogo zapytać o trzecią lipę. Wyszukiwarka nikogo mu nie zastępuje. Zastępuje pustkę, w której nikt nie mógłby go poprowadzić. Kto błądził w listopadowym zmierzchu wśród tysięcy podobnych pomników i czytał nazwiska przy latarce, nie będzie bronił romantyzmu zgubionej drogi.
Rzecz robi się ciekawsza dalej, za numerem kwatery.
Gmina Mirosławiec przypomniała przed świętem, że przez Grobonet można zapalić wirtualny znicz na cmentarzach komunalnych w Mirosławcu, Jabłonowie i Hankach. Taka usługa jest „dla osób, które nie mogą osobiście odwiedzić grobów swoich bliskich”. W lokalnym komunikacie znalazło się zdanie, przy którym warto się zatrzymać: „Pamięć nie zna granic”. Brzmi pięknie. Sęk w tym, że cmentarz to właśnie instytucja granicy. Mur, brama, godziny otwarcia. Tutaj jest ziemia, a tam jest miasto. Tutaj leży konkretny człowiek, a nie wszyscy zmarli świata. Tradycja 1 listopada w dużej mierze polega na tym, że tę granicę się fizycznie przekracza. Trzeba dojechać, zaparkować pod płotem, wysiąść z zimna, zgarnąć liście i przetrzeć płytę rękawem.
Wirtualny znicz nie wymaga niczego z tej listy. Nie trzeba wsiadać do auta, nie trzeba stać w korku do Rakowic ani schylać się nad zapałką, która gaśnie na wietrze raz, drugi i trzeci. Dlatego jest jednocześnie wspaniały i podejrzany. Wspaniały, bo dla wnuczki w Dublinie bywa jedynym gestem, jaki ma. Podejrzany, bo łatwo w nim zgubić coś, co w prawdziwym zniczu było istotą: koszt. Nie chodzi o kilka złotych, tylko o ten wysiłek, przez który zwykły gest staje się dowodem.
Ciekawe jest jeszcze to, kto naprawdę najwięcej zyskuje na tej cyfryzacji. Wiecznik, jeden z systemów dla gmin i parafii, wita hasłem „Pamięć ma swoje miejsce”. Dla zarządców oferuje inwentaryzację, mapę kwater, panel z historią zmian, obsługę RODO, kopie zapasowe i asystenta AI do uzupełniania kart nagrobków i odpowiadania na pytania odwiedzających. To lista z porządnego oprogramowania magazynowego. Piszę to bez szyderstwa. Cmentarz rzeczywiście jest wielkim, trudnym archiwum. Papierowe księgi pleśnieją, opłaty za groby trzeba gdzieś zapisywać, a dane mylą się z pokolenia na pokolenie. Kiedy ktoś wreszcie to uporządkuje, rodzina szybciej znajdzie babcię, a urzędnik szybciej znajdzie wolną kwaterę.
Właśnie dlatego trzeba uczciwie powiedzieć, co ta technologia robi. Ona nie pamięta. Ona indeksuje. Wie, że Stanisław leży w sektorze B, w rzędzie 4, pod numerem 17. Nie wie, że Stanisław gwizdał przez zęby, gdy naprawiał rower, i że na wesele córki przyszedł w za krótkich spodniach. Asystent AI może odpowiedzieć na pytanie, gdzie jest grób. Na pytanie, kim był człowiek w grobie, odpowie najwyżej inskrypcją, bo inskrypcja jest jedynym, co dostał. Baza z siedmioma milionami rekordów to siedem milionów adresów, a nie siedem milionów wspomnień.
Można by na tym zbudować tezę, że technologia porządkuje żałobę, zamiast pomagać pamiętać. Najmocniejszy kontrargument jest jednak prosty i trzeba go przyjąć: adres też jest częścią pamięci. Nie da się wspominać kogoś przy grobie, którego nie można znaleźć. Ciotka z trzecią lipą również była systemem nawigacji, tylko na wodę i chleb. Pamięć zawsze potrzebowała infrastruktury: kamieniarza, księgi parafialnej, tabliczki z nazwiskiem, ludzi, którzy prowadzili innych. Telefon dołączył do tej listy. Nie wywrócił jej.
Zmienia się co innego. Dawniej droga do grobu była opowieścią. Ciotka po drodze mówiła: „tu leży twój pradziadek, tu sąsiadka, która piekła drożdżowe, a tu ten od kolei, co się utopił”. Szło się przez cmentarz jak przez rodzinny album. Nawigacja prowadzi najkrótszą trasą. Nie zwalnia przy sąsiadce od drożdżowego, bo sąsiadki nie ma w zapytaniu. Z punktu A do punktu B, sektor, rząd, numer, i jesteś na miejscu.
Może więc nie trzeba wybierać między ciotką a aplikacją. Może wystarczy dziś, po znalezieniu właściwego numeru, schować telefon i wrócić do auta inną alejką, najdłuższą. Zatrzymać się przy obcym nazwisku, przy dacie, która ledwie mieści się w dwudziestu latach, przy lampionie zapalonym przez kogoś, kogo też ktoś musiał tu przyprowadzić. Wirtualny znicz nie gaśnie na wietrze, a prawdziwy gaśnie. Może właśnie dlatego wraca się do niego za rok.
Tobiasz